“ਅੱਜ ਫਿਰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਵਿਰਸਾ”

ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਖੂਹ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਡੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਾਲਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਪੜੇ ਧੋਤੇ ਜਾਣੇ ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਿਰਫ ਢਾਈ ਕੁ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਨੇ ਔਰ ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਕਣ ਕਿਨਾਰੇ ਨੇ। ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਔਰ ਬਾਲਟੀ ਜਾਂ ਡੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਸਾ ਬੰਨਣਾ ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਲਾਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਲੱਜ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਜਾਂ ਪਤਲੀ ਸੰਗਲੀ ਡੋਲ ਜਾਂ ਬਾਲਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਿਆਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨਾਂ ਹੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੰਨੇ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਜਾਣਦੇ ਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲਾਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਸੰਗਲ ਰਾਹੀਂ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਤਾਂ ਮੌਣ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਘਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ ਤੇ ਜੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਰਖਾਣ ਤੇ ਲੁਹਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਜੋ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਸੇਪੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਡ ਕੱਢੀ ਕਿ ਮੌਂਣ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੋਨੇ ਪਾਸੇ ਥੰਮੀਆਂ ਸੀਮੈਂਟ ਇੱਟਾਂ ਨਾ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਰਾੜ ਪਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਫਿਰਕੀ ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਭੌਣੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ(ਜੋ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ) ਉਹਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਸੌਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾ ਜੋਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਬੀਬੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੱਢਣਾ ਪਾਣੀ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇ ਬਾਈਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਖੂਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਡੋਲ ਜਾਂ ਬਾਲਟੀ ਪੱਕੇ ਹੀ ਖੂਹ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਹੀ ਪਾਂਧੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਨਲਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹਦੂਦ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਨਲਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਿਆਦਾ ਖਾਰਾ ਸੀ ਜੋ ਫਿਰਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਨਾ ਨਲਕਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਧੀਆ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਜਿਹੜੀ ਫੋਟੋ ਨਾਲ ਹੈ ਇਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਰਖਾਣ ਜਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸੇਪੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਛੋਟੀ ਫਿਰਕੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਖਾਂਚਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਰਕੀਆਂ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਚਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਘਰ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਰ ਓ ਲੱਗੇ ਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆਰ ਓ ਲਾਏ ਹੋਏ ਆ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਟੂਟੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵੱਲ ਗੌਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਜਾਇਜ਼ ਟੂਟੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਚੱਲੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਥੱਲੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕੇ ਹਨ ਮੀਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਅਤੀਅੰਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਲਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਅੱਜ ਇਹ ਗੱਲ ਦੋਸਤੋ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਆਪਾਂ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਔਰ ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਉਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਉਣਾ ਇਹ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ਇਹ ਜਿਹੜੀ ਫਿਰਕੀ ਫੋਟੋ ਵਾਲੀ ਹੈ ਇਹ ਤਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਸਮਰਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕੀਨ ਹੈ ਉਹਦਾ ਮਿਊਜ਼ਅਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਉਥੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਦੀਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਸਮਰਾਲਾ ਔਰ ਖੰਨਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਇਹ ਫਿਰਕੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਪਾਈ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਤੇ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਸੋ ਦੋਸਤੋ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਲਈਦੀਆਂ ਹਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਲੇਖ ਆਰਟੀਕਲ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ ਦੋਸਤੋ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਰੂਰ ਦੇਣੇ।