Manpreet Singh
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨੀਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1984 ਤੋਂ 1995 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ? ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਸੰਤਾਪ ਸਹਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ। ਧਿਲਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲੜੂ ਵਰਗੀਆਂ ਬੱਸ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪੁੱਛ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਟਾਰਗੇਟ ਕਿਲਿੰਗਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਧੂਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਖੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦਾ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸੱਚ ਪੂਰਾ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਹਰ ਪੀੜਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਚੋਣਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਸਮਾਜ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਅੱਧਾ ਸੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਝੂਠ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।*ਰਾਣਾ ਅਮਨ ਕੌਸ਼ਲ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ*
