ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ 

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ ਕਈ ਤਾਰੇ ਚਮਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਮ ਹੈ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ। ਅਣਖੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ, ਸੰਘਰਸ਼, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂਪਣ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਹ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡ ਗਏ।

ਉਹਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1932 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ, ਕਿਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਐੱਫ. ਏ. ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਬੀ. ਏ ਅਤੇ ਐਮ. ਏ. ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਿੱਖਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਣਖੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਧਾਰਣ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਡਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਉਦਿਆ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ :- ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ : – ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਕਿੱਸੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਖੀ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਨਾਗ (1966), ਕੱਚਾ ਧਾਗਾ (1970), ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ (1986), ਟੀਸੀ ਦਾ ਬੇਰ (1970), ਕੰਧ ਵਿਚ ਉੱਗਿਆ ਦਰਖਤ (1971), ਖਾਰਾ ਦੁੱਧ, (1973), ਸਵਾਲ ਦਰ ਸਵਾਲ (1980) ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਫਿਰਨਗੇ ਦਿਨ (1985) ਆਦਿ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਫ਼ਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਕਈ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਪਰਦਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ (1970) ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸੁਲਗਦੀ ਰਾਤ (1981) ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (1985), ਢਿੱਡ ਦੀ ਆਂਦਰ (1987) ਕਾਠੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੁਲਾਬ (1987) ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਪਰਤਾਪੀ ਆਦਿ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਅਣਖੀ ਨੇ ‘ਰਤੁ ਕਾ ਕੁੰਗੂ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਗੁਣ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ: ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖਰਾਈ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ।vਸਮਾਜਕ ਸੰਵੇਦਨਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆ, ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਵਰਗ-ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਖੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜਿਉਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਕਈ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1987) ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਲਈ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2010 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ “ਅਣਖੀਲਾ ਸੂਰਜ” ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ,ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ,ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਹ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸ. ਵਤਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ

ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਬਹਾਦੁਰ ਖੇੜਾ

(ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਟਰ)

+91 79867 86079